Ruth na Rúa

Esta de 1924, foi a primeira vez que Ruth Matilda Anderson parou na Rúa. Acompañábaa seu pai, Alfred Theodore Anderson, tamén fotógrafo e quen, coma ela, mantiña un diario da viaxe. Fragmentos de ambos relatos atópanse no libro Fotografías de Ruth Matilda Anderson. Unha mirada de Antano, e entre eles, a descripción detallada desta visita de Nadal á Rúa.

O obxectivo de Ruth era recoller na Rúa unha tradición da que lle falaran en Lugo e que, ao parecer, celebrábase na véspera de Nadal. Así o conta ela mesma no seu Bosquexo dun texto para un libro: “O tren para A Rúa saía nunha hora. Padre non estaba interesado en marchar de Lugo: unha perda de tempo, dixo. Vira A Rúa cando viñeramos de Madrid, e non había outra cousa que lama. Mentres el falaba, eu facía a equipaxe.”

Chegaron á Rúa as catro e media da tarde e a estación que atoparon ben pode ser á da fotografía, xa que, segundo explica Antonio López Vilariño, a imaxe foi tomada nos anos vinte do século pasado. A única dúbida que xurde ao vela é o cartel que indica ‘La Rúa’ xa que no seu texto, Matilda asegura que “Neste lugar [Petín] só tiñan a estación” polo que é probable que houbese tamén algún cartel de Petín. Semella que hai cen anos era igual de confuso que na actualidade, cando segue sendo necesario aclarar aos viaxeiros que Petín e A Rúa son dous municipios diferentes.

“Un pouco máis alá da estación había un bloque de casas novas nunha rúa recta e nova. Un rapaz levounos ata a fonda máis próxima.” Por esta descripción de Ruth e a foto da Noiteboa do punto 6, identificamos ese lugar como a Fonda Paco, unha das pensións que durante décadas operaron na actual rúa Doutor Vila vinculadas á actividade comercial e social da estación do tren.

Esta fonda aparece nunha crónica na revista Vida Gallega do 30 de novembro de 1919, e que pode consultarse en Galiciana. É unha peza co título En el ensamble con Castilla. Desde el mirador de Valdeorras, asinada co pseudónimo El duende de los viajes. Ao inicio da visita -xa que despois dirixiríase a Petín-, o cronista describe esta zona en expansión á carón do tren e que acbaría dando nome ao núcleo do actual centro da Rúa, o barrio da Estación.

Ademáis do barrio, o autor describe a pensión na que cinco anos despois pararía Ruth: “La fonda de don Francisco González, a quien la gente llama Paco, es una casa aceptable. Bastarían la conversación y la amabilidad de su dueño para hacerla simpática. Pero tiene además la buena mesa. Y tiene además la guapa hija. [...] La estación de la Rúa es el centro geográfico del valle. También es el centro comercial. Aquello, porque habiendo varios pueblos en el valle es natural que se hiciese la estación en un lugar que de los más equidistaba. Lo otro porque a donde vayan las vías de comunicación irá el comercio.”

Unha vez na Rúa, Ruth interésase polo que viñan buscando, unha batalla rememorando a loita entre os reinos cristianos e Al-Andalus: “A dona da fonda estaba sentada ao pé da lareira, que estaba apagada, e preguntámoslle que sabía sobre a festa que se celebraría aquí, a representación da batalla entre mouros e cristiáns. Mouros? Contos de vellos. Cristiáns? Somos todos, polo amor de Deus, agás as pobres almas, que Deus as ampare. Unha festa? Non nesta época do ano que ela soubese. Quizais o cura da Rúa, a unha milla de distancia, podería saber algo.”

Con esta información, a fotógrafa diríxese á igrexa de Santo Estevo, onde atopa ao cura. “Malhumorado ao comezo, foise relaxando a medida que entendía. Finalmente contounos que uns dous anos antes se celebrara unha representación dunha batalla, pero que non habería nada diso este ano.” Frustada polo resultado da súa pesquisa, Ruth e mailo seu pai regresan á fonda xa de noite: “Arrastrámonos de volta a través da lama cara ás nosas celas enxesadas. Padre tivo a cortesía de calar.”

Consultado ao respecto, Don Severino Pérez, quen no 2017 cumpriu cincuenta anos ao fronte da parroquia de Santo Estevo, non coñecía nin lembraba que existise tal tradición. Si puido aclarar quen era o párroco co que falou Anderson aquel 23 de decembro de 1924: Don José Méndez. En canto á igrexa e o seu aspecto hai cen anos, é posible que exista algunha foto no arquivo inédito conservado en Nova York.

Ruth Matilda Anderson levaba un meticuloso rexistro das súas fotografías e por iso colocamos esta imaxe como a primeira da súa visita á Rúa por estar nomeada como Anderson 2096 no catálogo da exposición feita no 2008 por Afundación en colaboración coa Hispanic Society of America, propietaria dos fondos.

Nesa mostra, comisariada por Miguel Anxo Seixas Seoane, incluíronse en total dez fotos da Rúa numeradas da seguinte maneira: 2096, 2097, 2098, 2099, 2104, 2107, 2124, 2127, 2129 e 2131. Esta secuencia con saltos indica que existen cando menos outras vintesete imaxes inéditas da Rúa conservadas nos arquivos da HSA en Nova York.

Regresando á imaxe deste punto, e que Anderson identifica como Viñedos e montañas na Rúa (Ourense), servímonos da perspectiva e da liña do horizonte para ubicala no Bouzo, na Rúa Vella, onde en 1924 había máis viñedos que na actualidade, en parte pola chegada da N-120 que dividiu o territorio. Por aquí aínda pasa o Camiño do Bouzo, que comunicaba Vilela coa Rúa Vella e por onde hoxe discurre o trazado do Camiño de Inverno.

As paisaxes transformadas pola acción humana e as construccións tradicionais son temas habituais da fotografía de Anderson. Por iso na súa estancia na Rúa retratou lugares que lle chamaban a atención como este souto e a construcción con lousas que cremos podía estar ao seu carón. 

De novo é a perspectiva e as imaxes antigas de castiñeiros ocupando esta zona do Campo Grande, coñecida como As Fontes, as que axudan a ubicar o lugar onde foron tomadas ambas imaxes: Castiñeiros, Anderson 2097 e Lousas para a construcción, Anderson 2098. 

Ata o momento foran as anotacións Ruth as que nos ilustraran o seu percorrido pero este 24 de decembro é o diario de seu pai Alfred Theodore Anderson, dirixido á súa esposa, o que dá detalles sobre a súa experiencia dese día na Rúa: 

“Esa mañá vai un frío cortante, pero estou intentando pensar en todas as posibilidades de exercicio para me manter quente. Erguínme antes ca Ruth e atopei unha solaina na que daba o sol, así que movín os brazos e estiven saltando ata que me sentín ben. Antes de nada, puxen toda a roupa que tiña. Non sei se che interesa, pero velaquí unha relación do que levo enriba:

1º A roupa interior de inverno / 2º Unha camiseta fina de lá / 3º Unha camiseta branca / 4º Un chaleco de lá gris / 5º O traxe de tweed escocés / 6º A chaqueta de rebezo (por debaixo da de tweed) / 7º O abrigo / 8º Un par de calcetíns de algodón e un par de calcetíns de lá.”

“2099. A Noiteboa na cociña da fonda despois de que os hóspedes e os vecinos se xuntasen coa familia na cociña. A filla dos donos tocou a pandeireta, dúas persoas bailaron a muiñeira e o resto seguimos o ritmo coas mans e os pés. A rapaza que bailaba era a filla dun mago viaxante, quen monopolizaba as conversas á comida, defendendo a súa sagrada honra como artista dos insultos pasados, presentes e vindeiros.” Ruth Matilda Anderson, anotación á fotografía 2099.

Esta anotación de Ruth sobre a cea non é o único relato que temos da Noiteboa que os Anderson pasaron na Rúa en 1924. O pai, Alfred, escribiría tamén no seu diario: “Isto está escrito xusto a continuación da cea, na que se luciron hoxe, déronnos polo, peixe, froita, noces e toda unha variedade dunhas deliciosas larpeiradas. Estivemos todo o día metidos na lama grosa e pegañenta, mais esta cea levantounos o ánimo.”

Queda ao criteiro do observador decidir quen é o mago, quen a dona da Fonda e se incluso recoñece a algún dos presentes. O historiador barquense Félix García Yáñez foi quen nos puxo trala pista de que se trata da Fonda Paco, e que a nena que toca a pandeireta sería unha veciña chamada Natividade e a rapaza sentada ao seu carón a nai do historiador, que vivíu un tempo na Fonda.

Seguimos indagando, se reñece a alguén da imaxe pode colaborar.

A mañá do 25 de decembro, Ruth comezou o día fotografando a ponte da Cigarrosa, unha imaxe que como moitas outras, permanece inédita nos arquivos da Hispanic Society of America. De seguido foron de novo ata a Rúa Vella, onde recolleron a imaxe dunha vivenda encalada na praza de César Conti, e que hoxe xa non existe.

O que si existe cen anos despois é a casa con arco da seguinte fotografía, situada na Rúa Angustias, tamén na Rúa Vella. Está o arco, pero xa non conserva o corredor no que dúas mozas asomábanse divertidas, posiblemente moi sorprendidas de ver unha muller nova sacando fotos ao seu entorno.

Despois destas imaxes, os Anderson regresan á fonda, onde lles agarda un menú que xa non era do agrado de Alfred: “Regresamos desta viaxe a tempo para xantar á 1:30. Este xantar de Nadal non ten nada que ver co xantar que tería na casa coa miña adorada potatisblomma. Na cociña estaba pendurada a metade dunha cabuxa e agora é o momento de a comer. Mais debo dicir que era mellor vela pendurada que comela.”

Seguimos indagando, se reñece as rapazas da imaxe pode colaborar.

Despois do xantar do día de Nadal, Ruth e seu pai tiñan previsto deixar a vila pero antes dispuxeron dun par de horas para ir facer fotos á Casa Grande de Fontei, por onde pasaran o día anterior e acordaran coas propietarias que se achegarían para tomar imaxes. 

Posiblemente existan máis fotografías inéditas, xa que a numeración das imaxes vai dende a 2124 ata a 2131, pero é moi interesante que valorasen fotografar elementos menos nobres da casa. Na parte de atrás, Ruth distingue unhas construccións singulares e documentáas: “2127. Casa da viúva de Casanova. Vista do xardín en que se ven os ventiladores. Os saíntes cónicos, construídos con pedra de cor crú e estuco que favorecen a entrada dunha corrente de aire nas adegas de abaixo.”

Eses ventiladores, coñecidos en Valdeorras como respiradoiros ou refulgadeiros, aínda existen. Perderon parte do estucado exterior pero seguen cumplindo a súa misión de ventilar as dúas covas que teñen debaixo e que na actualidade están unidas.

Será esta a foto máis antiga dunha cova de viño en Valdeorras? Difícil sabelo, pero non é habitual atopar unha imaxe así nun tempo no que a fotografía era excepcional, cara e empregábase sobre todo para contextos sociais. 

Afortunadamente, o traballo meticuloso de Ruth e os diarios de seu pai axúdannos a recrear A Rúa de hai cen anos, que a el lembrábanlle ás paisaxes dos Estados Unidos: “Esta é unha rexión moi montañosa. O val no que estamos seméllase moito ao val de Bitterroot en Montana. Está completamente rodeado de montañas, pero, no canto de maceiras, aquí hai viñas, xa que se trata do centro da industria vinícola. A montaña máis grande ten viñas mesmo ata no cumio.”

Corenta horas despois da súa chegada á vila, a da cova da Casa Grande foi a última foto de Ruth Matilda Anderson na Rúa. Tras isto, diríxense ao seu seguinte destino, con tempo abondo para que Alfred Theodore Anderson volva enlamarse: “Entre outras cousas, estivemos baixo terra nunha adega facendo fotos con flash. A nai e as súas dúas preciosas fillas foron moi amables con nós e intercambiamos tarxetas. Bulimos a baixar pisando lama pegañenta e chegamos a estación con tempo abondo. Así que estamos rematando noso dia de Nadal nun vagón de terceira clase especial, xa que non hai ninguén a parte de nós os dous. A dona da fonda na que estivemos deunos a tarxeta doutra en San Clodio, onde nos diriximos e onde habemos chegar contra a noitiña.”

Ruth e seu pai regresaron á Rúa para durmir a noite do 27 de decembro e o día seguinte marcharon á Pobra de Trives. O 25 de xuño do ano seguinte regresarían, tras pasar por Viana do Bolo e as Terras do Bolo. Tras pasar a noite, colleron o tren con destino a Tui.

Sen dúbida quedan moitas historias que descubrir no legado desta fotógrafa.